Speling achterwiel MTB/fiets: gevaarlijk? Zo los je het op

Speling in je achterwiel is gevaarlijk als je snelspanner of steekas los zit: stop dan meteen met fietsen, want het wiel kan loskomen uit het frame. Lichte speling in de naaf zelf is niet meteen gevaarlijk. Verhelp hem wel snel, want een wiel dat heen en weer beweegt, rijdt onrustig en kan je controle kosten. Hieronder check je waar de speling zit en hoe je hem zelf verhelpt, voor je mountainbike, racefiets of gewone fiets.

Belangrijkste punten

• Leer speling herkennen door het wiel zijdelings te bewegen en de naaf te controleren.
• Check eerst of je snelspanner of steekas goed vastzit. Zit die los, stop dan met fietsen.
• Een conusnaaf stel je af met een conussleutel. Industriële lagers vervang je meestal.
• Stel de conus af tot de speling net weg is, en niet verder.
• Begrijp wanneer afstellen niet meer helpt en lagerslijtage of vervanging nodig is.

Samengesteld door de Fietsportaal redactie. Deze gids is bedoeld als praktische uitleg en controlehulp voor fietsonderhoud en compatibiliteit. Over ons.

Speling herkennen: diagnostische stappen

Je voelt of je achterwiel speling heeft door het wiel van de grond te tillen. Pak de velg vast en duw hem zijwaarts heen en weer. Voel je een tik of klop bij de naaf? Dan heb je zijdelingse speling. Draai vervolgens het wiel rond terwijl je de as vasthoudt. Let op schurende geluiden of een haperende beweging. Dit wijst op vuil of slijtage in de lagers. Een wiel dat goed vastzit in het frame, hoort geen speling in de naaf te hebben. Test ook tijdens het fietsen: voel je schokken of hobbels bij het afremmen? Dan is de speling al behoorlijk ernstig. Vroege detectie voorkomt verdere schade aan lagers en naafonderdelen.

Eerst checken: zit je snelspanner of steekas vast?

Een losse snelspanner of steekas voelt ook als speling. Check dat dus eerst, vooral bij een mountainbike of racefiets.

1. Kijk of de as helemaal in de uitvaleinden van het frame zit.
2. Heb je een snelspanner? Open de hendel en stel de moer aan de andere kant zo af dat je weerstand voelt als de hendel ongeveer haaks op het frame staat. Duw de hendel daarna helemaal dicht.
3. Heb je een steekas? Draai hem met de klok mee aan tot hij vastzit.
4. Beweeg het wiel opnieuw zijwaarts. Is de speling weg? Dan zat het probleem in de as en niet in de naaf.

Twijfel je hoe het moet? Lees dan hoe je een steekas of snelspanner goed vastzet. Voel je daarna nog speling, dan zit hij in de naaf. Hieronder lees je wat de oorzaak kan zijn.

Oorzaken van wielspeling analyseren

Wielspeling ontstaat meestal door een losgeraakte borgmoer. De borgmoer is het onderdeel dat de conus op zijn plaats houdt. Trillingen tijdens het fietsen kunnen deze moer geleidelijk losdraaien. Dit is verreweg de meest voorkomende oorzaak en gelukkig makkelijk zelf te verhelpen. Een tweede oorzaak is slijtage van de kogellagers zelf. Deze lagers dragen het gewicht van fietser en lading. Na jaren intensief gebruik slijten ze geleidelijk. Je herkent dit aan krassende geluiden en een ruwe draaibeweging. Een derde oorzaak is een te strak afgestelde conus na eerdere reparaties. Hierdoor ontstaat wrijving waardoor de lagers versneld slijten. Ook extreme belasting speelt een rol. Zware bakfietsen of mountainbikes die veel schokken opvangen, krijgen sneller speling. Vuil en vocht in de naaf verergeren alle problemen. Water spoelt vet weg en roest tast lagers aan. Begrijp je de oorzaak, dan weet je ook of je zelf kunt repareren of dat lagervervanging nodig is.

Conusnaaf of naaf met industriële lagers?

De meeste fietswielen hebben een conusnaaf. Daarin lopen losse kogels tussen een conus op de as en een lagerschaal in de naaf. Door de conus te verdraaien, stel je de speling af. Je herkent een conusnaaf aan de conus met platte kanten voor een conussleutel, met een borgmoer ertegenaan.

Andere naven hebben industriële lagers: kant-en-klare lagers die in de naaf zitten. Die stel je niet af met een conussleutel. Krijgen ze speling door slijtage, dan vervang je het hele lager. Sommige naven met industriële lagers hebben wel een stelring om de speling weg te nemen. Kijk dan in de handleiding van je naaf. Bij een mountainbike of racefiets kom je beide types tegen, dus kijk eerst wat jij hebt. Twijfel je, kijk dan in de specificaties van je wiel of vraag het een fietsenmaker.

Voorbereiding: gereedschap en veiligheidstips

Voor het afstellen van je achterwiel heb je specifiek gereedschap nodig. De belangrijkste is een conussleutel. Dit is een dunne sleutel die past op de conus van je naaf. Een achternaaf heeft meestal een conus van 15 mm, een voornaaf meestal 13 mm. Check je naaftype voordat je een sleutel koopt. Meet de zeskant van je conus met een schuifmaat of vraag advies in een fietsenwinkel. Daarnaast heb je een ringsleutel of borgmoersleutel nodig om de borgmoer vast te draaien. Een gewone moersleutel of wielmoersleutel is nodig om het wiel zelf te demonteren. Haal je de naaf helemaal uit elkaar, dan heb je bij een cassette ook een cassettesleutel en een kettingzweep nodig. Zorg voor een schone werkplek zonder zand of vuil. Zelfs kleine stofdeeltjes in de naaf veroorzaken snelle lagerslijtage. Houd ook fietsvet en een schone doek bij de hand. Als je lagers reinigt tijdens de reparatie, moet je ze daarna opnieuw smeren. Foutieve sleutelmaten beschadigen de zeskanten van moeren en maken toekomstige reparaties onmogelijk. Werk rustig en controleer elk onderdeel voordat je het losdraait.

Afstellen mountainbike en racefiets: stap-voor-stapgids

Een mountainbike of racefiets met een conusnaaf stel je af aan de linkerkant van het achterwiel, de kant zonder cassette. De cassette mag er dus op blijven. Haal wel het wiel uit het frame.

1. Zit de remschijf in de weg? Haal die er dan af.
2. Houd de linkerconus vast met je conussleutel. Draai met een tweede sleutel de borgmoer los.
3. Draai de conus een klein stukje. Met de klok mee haal je speling weg, tegen de klok in maak je hem losser. Werk in kleine stapjes.
4. Houd de conus stil en draai de borgmoer stevig tegen de conus vast.
5. Zet het wiel terug in het frame. Sluit de snelspanner of draai de steekas vast.
6. Controleer opnieuw. Voel je nog speling, haal het wiel er dan weer uit en draai de conus een fractie verder aan. Draait het wiel stroef of ruw, dan zit de conus te strak: draai hem een fractie terug.

Heb je een snelspanner? Dan mag de as een heel klein beetje speling hebben als het wiel los van de fiets is. De snelspanner drukt de as iets samen. In het frame hoort de speling weg te zijn.

Haal je de naaf helemaal uit elkaar om de kogels te vervangen of opnieuw in te vetten? Dan moet de cassette er wel af. Daarvoor heb je een cassettesleutel en een kettingzweep nodig. De kettingzweep houdt de tandwielen vast terwijl je de sluitring losdraait. Heb je een vrijwiel in plaats van een cassette? Dat draai je als één geheel van de naaf, met een vrijwielsleutel. Leg alle onderdelen op volgorde neer, zodat je ze correct terugplaatst.

Afstellen terugtraprem achterwiel: stap-voor-stapgids

Bij een terugtraprem werk je anders. De remarm zit aan de linkerkant en is meestal met een klem aan de liggende achtervork vastgezet. De linkerconus zit vast aan die remarm. Daarom stel je de lagers af door de as vanaf de rechterkant te verdraaien. Het wiel kan in het frame blijven.

1. Draai beide wielmoeren los.
2. Zet je conussleutel op de rechterconus of op de borgmoer ernaast.
3. Draai de as in kleine stapjes en controleer telkens de speling. Omdat de linkerconus vastzit aan de remarm, verandert zo de afstelling. Stop zodra de speling net weg is en het wiel nog soepel draait.
4. Zet het wiel recht in het frame en draai beide wielmoeren weer stevig vast.
5. Controleer of de klem van de remarm stevig om de achtervork zit. Een losse klem is een veelgemaakte fout.
6. Test het wiel: het draait soepel, zonder speling, en de terugtraprem remt goed.

Zit je ketting in een dichte kettingkast, of heeft je naaf versnellingen, zoals een Shimano Nexus? Dan wijkt de werkwijze af. Volg dan de handleiding van je naaf of ga naar een fietsenmaker.

Veelgemaakte fouten voorkomen

De meest gemaakte fout is over-aandraaien van de conus. Je denkt misschien dat strakker beter is, maar dit veroorzaakt wrijving tussen lagers en naaf. Het wiel draait zwaar en de lagers slijten sneller. Stel daarom af tot de speling net weg is, en niet verder. Een tweede fout is een foutieve sleutelgrootte gebruiken. Een te grote of te kleine sleutel beschadigt de zeskanten van conus en borgmoer. Meet vooraf of gebruik een verstelbare sleutel zeer voorzichtig. Vergeet je de borgmoer goed te vergrendelen? Dan keert de speling binnen enkele ritten terug. Houd de conus vast terwijl je de borgmoer aandraait. Ook wieluitlijning gaat vaak fout. Zet je het wiel scheef terug, dan loopt je rem aan of schuurt de band langs het frame. Controleer de centrering voordat je de wielmoeren definitief vastdraait. Tot slot: smeer oude lagers niet opnieuw in zonder ze eerst grondig te reinigen. Vuil gemengd met nieuw vet verslechtert de prestatie juist.

Achterwiel loopt zwaar na het afstellen

Loopt je achterwiel zwaar nadat je het hebt afgesteld? Kijk dan naar deze drie oorzaken:

• De conus zit te strak. Het wiel draait dan stroef of ruw. Draai de conus een fractie terug en zet de borgmoer weer vast.
• Je rem loopt aan. Draai het wiel rond en kijk of een remblok of de remschijf ergens schuurt.
• Het wiel staat scheef in het frame. Zet de as helemaal in de uitvaleinden en zet de snelspanner, steekas of wielmoeren opnieuw vast.

Is je achterwiel goed afgesteld en fietst je fiets toch zwaar? Lees dan de andere redenen waarom je fiets zwaar fietst.

Onderhoud en preventie langdurig

Regelmatig onderhoud voorkomt dat speling terugkeert. Controleer maandelijks je borgmoer door het wiel zijwaarts te bewegen. Voel je minimale speling? Stel dan meteen bij voordat het erger wordt. Eenmaal per jaar verdient je wielnaaf grondige reiniging en smering. Demonteer de naaf volledig, reinig alle onderdelen met ontvetter en smeer de lagers opnieuw in met fietsvet. Dit voorkomt inwendige roest en verlengt de levensduur van je lagers aanzienlijk. Let extra op na fietstochten in regen of langs zandige wegen. Vocht en vuil dringen sneller de naaf binnen dan je denkt. Vermijd extreme belasting zonder regelmatig onderhoud. Zware bakfietsen of mountainbikes die veel schokken opvangen hebben vaker onderhoud nodig. Blijft de speling terugkeren ondanks correct afstellen? Dan zijn je lagers versleten en moet je ze vervangen. Dit herken je ook aan schurende geluiden of een ruwe draaibeweging. Is ook de lagerschaal in de naaf beschadigd, dan heb je een nieuwe naaf nodig. Kijk dan ook eens naar een nieuw MTB-achterwiel of een nieuw racefietswiel. Bij twijfel of als je geen verbetering ziet, ga dan naar een fietsenmaker.