Spaken spannen of aandraaien: draairichting en stappenplan

Spaken spannen of aandraaien doe je door de nippel met een spaakspanner (spaaksleutel) telkens een kwartslag te draaien. Kijk je vanaf de naaf langs de spaak naar de nippel, dan draai je linksom (tegen de klok in) om aan te spannen en rechtsom om te ontspannen. Werk rond de plek met de meeste slag: wijkt de velg naar links uit, span dan de spaken die naar de rechterkant van de naaf lopen, en andersom. Hieronder lees je ook hoe je spaken stap voor stap stelt en vastzet.

Belangrijkste punten

• Herken losse spaken aan geluid, zijslag of hoogteslag van je wiel
• Gebruik een spaakspanner en draai in kwartslagen om schade te voorkomen
• Vanaf de naaf gezien draai je de nippel linksom om aan te spannen, vanaf de band gezien rechtsom
• Leer het verschil tussen hoogteslag en zijslag voor correct spannen
• Weet wanneer spaken vervangen nodig is in plaats van spannen

Samengesteld door de Fietsportaal redactie. Deze gids is bedoeld als praktische uitleg en controlehulp voor fietsonderhoud en compatibiliteit. Over ons.

Welke kant draai je een spaak aan?

Een spaaknippel heeft gewone rechtse schroefdraad. Welke kant strakker is, hangt af van waar je naar de nippel kijkt:

• Vanaf de naaf, langs de spaak naar de velg: linksom (tegen de klok in) is strakker, rechtsom is losser. Zo lijkt het meestal als je aan een wiel in de fiets of in een wielrichter werkt.
• Vanaf de band, op de kop van de nippel: rechtsom (met de klok mee) is strakker, linksom is losser.

Beide regels beschrijven dezelfde draai. Een ezelsbruggetje: met een schroevendraaier vanaf de band draai je de nippel rechtsom vast. De spaakspanner zit aan de onderkant van de nippel, dus daar lijkt dezelfde draai linksom.

Waarom spaakspanning cruciaal is

Je wielen bestaan uit tientallen spaken die samen het gewicht van jou en je fiets dragen. Elke spaak trekt het wiel vanuit de naaf naar de velg, waardoor een strakke, ronde structuur ontstaat. Als spaken te los zitten, ontstaat er slag in je wiel. Dat betekent dat je velg niet meer mooi rond draait, maar hobbelend naar links en rechts zwaait. Tijdens het fietsen voel je dit als een onrustig, hobbelig gevoel. Bij hardere remmen of snel schakelen kan dit gevaarlijk worden. Losse spaken zorgen er ook voor dat de belasting ongelijk verdeeld raakt. De spaken die wél strak staan, moeten het werk van de losse overnemen. Hierdoor slijten ze sneller en kunnen ze zelfs knappen. In het ergste geval kan een wiel met te veel losse spaken volledig uit balans raken en zelfs breken tijdens het rijden. Regelmatig controleren van je spaakspanning voorkomt deze problemen en verlengt de levensduur van je wielen aanzienlijk. Een goed gespannen wiel rijdt rustiger, remt beter en gaat jaren langer mee.

Wanneer moet je spaken spannen

Er zijn verschillende signalen die aangeven dat je spaken aandacht nodig hebben. Het meest duidelijke teken is zichtbare slag in je wiel. Zet je fiets ondersteboven of in een montagestandaard en draai het wiel langzaam rond. Kijk naar de ruimte tussen de velg en je remblokken of frame. Als die afstand steeds verandert, heeft je wiel slag. Je kunt dit ook voelen tijdens het fietsen: het stuur trilt of je voelt een hobbel bij elke omwenteling. Soms hoor je ook geluiden. Losse spaken maken een ratelend of tikkend geluid, vooral als je over hobbels rijdt. Pak elke spaak tussen duim en wijsvinger en knijp twee naast elkaar liggende spaken naar elkaar toe. Als één spaak veel slapper aanvoelt dan de andere, is spannen nodig. Ook na een zware val, bij aankoop van een tweedehands fiets of na maanden intensief gebruik is controle verstandig. Verder hoort de knijptest bij elke onderhoudsbeurt van je fiets.

Controleer vóór het spannen ook of het wiel speling heeft. Zet de snelspanner of de asmoeren goed vast, pak de velg en beweeg hem zijwaarts heen en weer. Voel je een tik of schuift het wiel heen en weer ten opzichte van het frame, dan zit er speling in de naaf en niet in de spaken. Spaken spannen lost dat niet op. Lees dan eerst hoe je speling in je achterwiel of speling in je voorwiel verhelpt.

Gereedschap dat je nodig hebt

Voor het spannen van spaken heb je geen dure gereedschapskist nodig. Het belangrijkste instrument is een spaakspanner, ook wel nippelsleutel genoemd. Dit is een klein, plat metalen gereedschap met verschillende maten openingen aan de uiteinden. Kies de maat die precies past op de nippels van jouw wielen. De nippel is het metalen dopje aan het einde van elke spaak, waar je aan draait om de spanning aan te passen. Een spaakspanner is goedkoop en gaat jarenlang mee. Verder is een wielrichter handig maar niet noodzakelijk. Dit is een frame waarin je je wiel plaatst, waarmee je nauwkeurig kunt zien waar slag zit. Je kunt ook je fiets ondersteboven zetten en je remblokken of een stuk karton als referentiepunt gebruiken. Een druppel smeermiddel zoals WD40 helpt als nippels vastzitten door vuil of roest. Zorg voor goede verlichting, zodat je precies ziet wat je doet. Meer heb je niet nodig voor basis wielonderhoud thuis.

Hoe bepaal je de juiste spaakspanning

Spaakspanning hoef je niet met dure meters te meten. Je kunt het goed aanvoelen met je handen. Pak twee naast elkaar liggende spaken beet en knijp ze naar elkaar toe. Een goed gespannen spaak geeft ongeveer een halve centimeter mee, maar voelt stevig en veerkrachtig aan. Een te losse spaak beweegt makkelijk en voelt slap, bijna alsof er geen weerstand is. Een te strakke spaak geeft nauwelijks mee en voelt hard als een staaldraad. Spaken aan dezelfde kant van het wiel moeten ongeveer dezelfde spanning hebben. Bij een achterwiel en bij een wiel met schijfrem zijn de spaken aan één kant minder strak dan aan de andere kant. Dat hoort zo. Loop met je vingers langs de spaken en vergelijk de weerstand per kant. Als één of enkele spaken duidelijk losser aanvoelen, moet je die aanpakken. Let op: te strak spannen is net zo schadelijk als te los. Als je spaken te hard aantrekt, ontstaat hoogteslag. Dat is een soort verticale hobbel in je wiel, omdat de velg naar binnen wordt getrokken. Begin voorzichtig en span in kleine stapjes. Het is beter om meerdere keren een kwartslag te draaien dan in één keer te ver te gaan.

Stap-voor-stap: spaken zelf spannen

Zo span je losse spaken en haal je een kleine zijslag uit je wiel:

1. Zet de fiets stevig vast. Gebruik een montagestandaard, of zet de fiets ondersteboven op de grond.
2. Zoek de plek met de meeste slag. Draai het wiel langzaam rond en kijk naar de afstand tussen de velg en je remblok of frame. Markeer de plek waar de velg het verst naar links of rechts uitwijkt, bijvoorbeeld met een stukje tape.
3. Kies de goede spaken. Wijkt de velg naar links uit, span dan de spaken rond die plek die naar de rechterkant van de naaf lopen. Wijkt hij naar rechts uit, span dan de spaken die naar de linkerkant lopen.
4. Draai een kwartslag in de goede richting. Vanaf de naaf gezien draai je de nippel linksom om aan te spannen. Vanaf de band gezien is dat rechtsom.
5. Verdeel de correctie. Draai liever een paar spaken rond de slag elk een kwartslag dan één spaak een halve of hele slag. Zitten die spaken al strak, draai dan de spaken naar de andere kant een kwartslag losser.
6. Controleer en herhaal. Draai het wiel rond en kijk of de slag kleiner wordt. Herhaal stap 3 tot en met 5 tot de velg recht loopt.
7. Check op hoogteslag. Kijk aan het eind of de velg niet op en neer hobbelt. Knijp de spaken rond het hele wiel na: spaken aan dezelfde kant moeten ongeveer even strak aanvoelen.

Veelgemaakte fouten voorkomen

De meeste beginners maken dezelfde fouten bij het spannen van spaken. Fout nummer één: te snel draaien. Als je een nippel in één keer een halve of hele slag draait, verstoor je het evenwicht in het hele wiel. Het resultaat is vaak nog meer slag dan waarmee je begon. Werk altijd in kwartslagen en check telkens het resultaat. Fout twee: rond het hele wiel alleen aan één kant spannen. Spaken werken tegen elkaar in. Span je alle spaken aan de linkerkant strakker, dan trekt de hele velg naar links en staat het wiel niet meer in het midden van je frame. Corrigeer daarom alleen rond de plek met slag. Fout drie: te veel kracht zetten. Als een nippel moeilijk draait, gebruik dan een druppel smeermiddel. Forceren kan de nippel afbreken of de draad beschadigen. Fout vier: niet controleren of je vooruitgang boekt. Draai het wiel na elke aanpassing rond en kijk of de slag afneemt. Zo voorkom je dat je verder van je doel afraakt. Tot slot: vervang kapotte of gebogen spaken altijd in plaats van proberen ze te repareren. Een verzwakte spaak zal snel opnieuw knappen.

Onderhoud en levensduur van je spaken

Spaken gaan lang mee als je ze goed onderhoudt, maar ze zijn niet onverwoestbaar. Controleer je spaken regelmatig op tekenen van slijtage. Roest is een duidelijk signaal dat vocht in de nippels is gedrongen. Lichte roest kun je wegpoetsen, maar diepe roest betekent dat de spaak verzwakt is en vervangen moet worden. Gebogen spaken zijn meestal het gevolg van een val of zware klap. Ook een licht gebogen spaak vervang je beter dan dat je hem recht buigt. Een geknapte spaak moet je altijd direct vervangen. Verder fietsen met een kapotte spaak belast de andere spaken extra en kan tot meer breuken leiden.

Spaak vervangen? Een gebroken spaak kun je niet meer spannen: die moet eruit. Lees hoe je stap voor stap een spaak vervangt en of je met een kapotte spaak nog kunt doorfietsen.

Smeer de nippels een tot twee keer per jaar met een druppel olie. Dit voorkomt roest en zorgt dat ze makkelijker draaien bij onderhoud. Als je regelmatig een bepaalde spaak los vindt, kan het zijn dat de draad versleten is of dat de naaf beschadigd is. In dat geval is het verstandig om naar een fietswerkplaats te gaan voor een grondige controle. Is de velg of naaf zelf beschadigd, dan lost spannen het niet op en heb je een nieuwe velg of een nieuw wiel nodig. Kijk dan naar een nieuw mountainbike wiel of nieuwe racefiets wielen.

Zijslag en hoogteslag: het verschil

Bij zijslag zwaait de velg naar links en rechts; die haal je weg met het stappenplan hierboven. Bij hoogteslag hobbelt het wiel op en neer: span bij een hoge plek de spaken daar aan beide kanten van de naaf even veel aan, zodat de velg weer naar de naaf trekt, en draai ze bij een lage plek juist iets losser. Zit er een deuk, knik of bult in de velg zelf, dan haal je de slag er met spannen niet uit en heb je een nieuwe velg nodig. Hoe je een grotere slag stap voor stap aanpakt, lees je in slag uit je wiel halen.